5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 231. maddesinin 12. fıkrasına göre, Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) kararları itiraz kanun yoluna tabidir. Bu kararlar temyiz edilemez; ancak itiraz yoluyla denetlenebilir.
- Başvuru Süresi ve Şekli: İtiraz, kararın öğrenildiği veya tebliğ edildiği günden itibaren 7 gün içinde yapılmalıdır. İtiraz hakkı Cumhuriyet savcısı, sanık, katılan veya katılma isteği karara bağlanmamış/reddedilmiş kişilere aittir.
- İtiraz Mercii: İtirazı incelemeye yetkili merci, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki Ağır Ceza Mahkemesi veya kanunda belirtilen sıralı üst mahkemelerdir.
- Tebliğ Zorunluluğu: HAGB kararının kesinleşebilmesi ve denetim süresinin başlayabilmesi için kararın kanun yoluna başvurma hakkı olanlara usulüne uygun tebliğ edilmesi veya yüzlerine karşı açıklanması şarttır. Gerekçeli karar taraflara tebliğ edilmeden dosyanın itiraz merciine gönderilmesi, mahkemeye erişim hakkının ve etkili başvuru hakkının ihlali olarak değerlendirilmektedir.
2. İtiraz İncelemesinin Kapsamı
Yargı içtihatlarında itiraz merciinin inceleme yetkisinin kapsamı zamanla genişlemiş ve değişmiştir:
- Şekli ve Maddi Denetim Zorunluluğu: Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Anayasa Mahkemesi’nin güncel kararlarına göre; itiraz mercii incelemeyi sadece CMK 231/6. maddesindeki objektif koşullarla (sabıka kaydı, zarar giderimi, sanığın kabulü vb.) sınırlı tutmamalıdır. Merci, suçun sübutu, nitelendirilmesi ve delillerin değerlendirilmesi dahil olmak üzere hem usul hem de esas yönünden (maddi olay ve hukuki yönden) tam bir denetim yapmalıdır.
- Uygulamadaki Sorunlar ve İhlaller: Anayasa Mahkemesi, itiraz mercilerinin genellikle dosya üzerinden, “kararın usul ve yasaya uygun olduğu” şeklindeki matbu ve gerekçesiz kararlarla itirazları reddettiğini tespit etmiştir. Bu durum, etkili başvuru hakkı ve adil yargılanma hakkının ihlali sayılmaktadır. Bu gerekçeyle Anayasa Mahkemesi, CMK 231/12. fıkrasını iptal eden kararlar vermiştir.
3. İtirazın Sonuçları
İtiraz merciinin vereceği karar, HAGB sürecinin akıbetini doğrudan belirler:
A. İtirazın Reddedilmesi:
- İtiraz reddedilirse HAGB kararı kesinleşir.
- Kararda belirtilen denetim süresi (genellikle 5 yıl) başlar.
- HAGB kararı kesinleştikten sonra, ancak kanun yararına bozma yoluyla (olağanüstü kanun yolu) incelenebilir.
B. İtirazın Kabul Edilmesi:
- Hukuka Aykırılık Tespiti: Merci, usul veya esasa ilişkin bir hukuka aykırılık tespit ederse HAGB kararını kaldırır.
- Dosyanın İadesi: İtiraz kabul edildiğinde dosya, gereğinin yapılması için ilk derece mahkemesine gönderilir. Mahkeme, itiraz merciinin esasa ilişkin değerlendirmesiyle bağlı olmaksızın yeniden karar verir.
- Sanığın Rızasının Olmaması: Sanık HAGB uygulanmasını kabul etmediğini beyan etmesine rağmen HAGB kararı verilmişse, itiraz mercii bu durumu bozma nedeni sayarak itirazı kabul etmelidir.
- Sirayet Etmeme Durumu: İtiraz kanun yoluna başvurmayan sanık açısından, itiraz eden diğer sanığın lehine verilen karar (örneğin HAGB’nin kaldırılması) kendiliğinden sirayet etmez; her sanık için ayrı değerlendirme yapılır.
4. HAGB Kararının Kesinleşmesi ve Denetim Süreci Sonuçları
HAGB kararına itiraz edilmemesi veya itirazın reddedilmesiyle karar kesinleşir ve denetim süreci başlar:
- Hukuki Sonuç Doğurmama: HAGB, sanık hakkında bir mahkûmiyet hükmü değildir ve denetim süresi içinde herhangi bir hukuki sonuç doğurmaz (askıda hüküm).
- Düşme Kararı: Denetim süresi içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmez ve yükümlülüklere uygun davranılırsa, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir.
- Hükmün Açıklanması: Denetim süresi içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmesi halinde mahkeme hükmü açıklar. Açıklanan bu hükme karşı temyiz/istinaf kanun yollarına başvurulabilir.