Tahdit Kodu Kaldırma Davası

Giriş

Bu yazı, “tahdit kodu kaldırma davası” konulu soruyu yanıtlamak amacıyla, farklı yargı mercileri tarafından verilmiş kararların özetlerinden derlenmiştir. İncelenen dokümanlar, “tahdit kodu” kavramının iki temel hukuki alanda farklı anlamlar taşıdığını ve bu davaların niteliğinin, konusuna göre köklü değişiklikler gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bir yanda, Yabancılar Hukuku kapsamında yabancı uyruklu kişiler hakkında tesis edilen ve yurda giriş, ikamet gibi hakları kısıtlayan idari kodlar bulunmaktadır. Diğer yanda ise, Tapu ve Kadastro Hukuku çerçevesinde taşınmazların tapu kayıtlarına, özellikle ormanlık alanlarla ilgili olarak konulan ve mülkiyet hakkını sınırlayan şerhler (tahditler) yer almaktadır. Bu rapor, her iki dava türünü ayrı başlıklar altında ele alarak, davaların yasal dayanaklarını, yargılama usullerini, aranan kanıtları ve mahkemelerin yaklaşımını ana bulgular, inceleme ve sonuç bölümleriyle detaylandırmaktadır.

Ana Bulgular

İncelenen kararlar, “tahdit kodu kaldırma davası”nın iki farklı hukuki zeminde ele alındığını göstermektedir:

A. Yabancılar Hukuku Kapsamında Tahdit Kodlarının Kaldırılması Davaları

Bu davalar, Göç İdaresi Başkanlığı veya ilgili valilikler tarafından yabancı uyruklu kişiler hakkında tesis edilen G-87 (Genel Güvenlik), Ç-141 (Yurda Giriş Yasağı), N-82 (Girişi Ön İzne Tabi Yabancı) gibi idari kodların iptali istemiyle açılır. Bu davalarda öne çıkan bulgular şunlardır:

1. Yetkili Mahkeme: Danıştay kararlarında bu konu sıklıkla ele alınmıştır. Genel kural, davanın, tahdit kodunu koyan veya kodun kaldırılması talebini reddeden idari merciin bulunduğu yerdeki İdare Mahkemesinde açılmasıdır. Danıştay 10. Dairesi’nin (2023/4982 E.) kararında bu durum net bir şekilde ifade edilmiştir: “…dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari mercinin bulunduğu yerdeki idare mahkemesi” yetkilidir. Dolayısıyla, başvuru Göç İdaresi Başkanlığı’na yapılmışsa Ankara İdare Mahkemeleri, ilgili valiliğe (il göç idaresi müdürlüğü) yapılmışsa o ilin bulunduğu yerdeki idare mahkemesi yetkili olmaktadır (Danıştay 10. Daire, 2023/5737 E.).
2. Yargısal Denetimin Kapsamı: Mahkemeler, idarenin “hükümranlık yetkisi” ve “geniş takdir yetkisi” olduğunu kabul etmekle birlikte, bu yetkinin keyfi kullanımını engellemek amacıyla işlemin hukuki bir dayanağı olup olmadığını denetler. Ankara Bölge İdare Mahkemesi’nin bir kararında belirtildiği gibi, idarenin bu yetkiyi “somut bilgi ve belgelerle” desteklemesi beklenir (Ankara BİM 10. İDD, 2019/2560 E.). İdare, tahdit kodunun gerekçesini (örneğin, istihbari bilgi, İnterpol bülteni) somut olarak ortaya koyamazsa, mahkemeler işlemi iptal edebilmektedir (Danıştay 10. Daire, 2016/1634 E.).
3. Bağlantılı Davalar: Bir tahdit kodu, genellikle yurda giriş yasağı veya sınır dışı etme gibi başka idari işlemlere de dayanak teşkil eder. Bu durumda, tahdit kodunun iptali davası ile sınır dışı etme kararının iptali davası arasında hukuki bir bağ bulunur. Danıştay, bu tür davaların “biri hakkında verilecek hüküm diğerini etkileyecek nitelikte olması nedeniyle 2577 sayılı Kanun’un 38. maddesinde tanımlandığı şekliyle bağlantılı davalar olduğu sonucuna varılmıştır” (Danıştay 10. Daire, 2023/2785 E.). Bu tespit üzerine davaların birleştirilerek tek bir mahkemede görülmesine karar verilebilir.
4. Anayasal Boyut: Anayasa Mahkemesi (AYM), N-82 tahdit koduyla ilgili bir başvuruda, bu tür işlemlerin doğrudan din özgürlüğüne müdahale teşkil etmediğini ancak “yerleşme hürriyetiyle bağlantılı olarak Anayasa’nın 40. maddesinde öngörülen etkili başvuru hakkının” incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. AYM, başvuruculara usuli güvencelerin sağlanıp sağlanmadığını denetlemektedir (AYM, 15/2/2024).

B. Tapu ve Kadastro Hukuku Kapsamında Tahdit (Şerh) Kaldırma Davaları

Bu davalar, taşınmazların tapu kayıtlarına konulan “orman tahdidi içinde kalmaktadır”, “satılamaz, devredilemez” gibi şerhlerin kaldırılması istemiyle Asliye Hukuk Mahkemelerinde açılır. Bu davalardaki temel bulgular şunlardır:

1. Davanın Niteliği: Yargıtay, bu tür davaları genellikle “orman kadastrosuna itiraz” olarak nitelendirmektedir. Davacı, taşınmazının orman sayılmayan yerlerden olduğunu ispatlayarak, mülkiyet hakkı üzerindeki kısıtlamanın kaldırılmasını hedefler. Yargıtay 20. Hukuk Dairesi’nin bir kararında, sadece şerhin kaldırılması talebinin “…aynı zamanda orman tahdidine itiraz davası olarak da değerlendirmek gerekmektedir” şeklinde yorumlanması gerektiği belirtilmiştir (2018/5107 E.).
2. İspat Yükü ve Deliller: Bu davalarda en kritik unsur, bilimsel ve teknik delillerdir. Yargıtay, kararlarında sürekli olarak eksik incelemeye dayalı hüküm kurulamayacağını vurgulamakta ve mahkemelerden son derece detaylı bir araştırma talep etmektedir. İstenen deliller arasında; “hava fotoğraflarının stereoskop aleti vasıtasıyla üç boyutlu incelemesi”, “en eski tarihli memleket haritası, hava fotoğrafları ve varsa amenajman planı” gibi teknik belgeler bulunmaktadır. Yargıtay, bilirkişi raporlarının bu delillere dayanarak taşınmazın “evveliyatında orman olup olmadığını” net bir şekilde ortaya koyması gerektiğini belirtir (Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, 2018/2940 E.).
3. İkinci Kadastro Tartışması: Bir bölgede genel arazi kadastrosu yapıldıktan sonra orman kadastrosu yapılması, “ikinci kadastro yasağı” (Kadastro Kanunu m.22) kapsamında mıdır? Yargıtay 20. Hukuk Dairesi’nin çoğunluk görüşüne göre, orman kadastrosu özel bir kanuna tabi olduğundan bu yasak kapsamında değildir ve işin esasına girilerek inceleme yapılmalıdır. Ancak karşı oy yazısında, bu durumun açıkça ikinci kadastro olduğu ve hükümsüz sayılması gerektiği savunulmuştur (2014/9206 E.). Bu durum, konuda bir hukuki tartışma olduğunu göstermektedir.
4. Devletin Sorumluluğu: Tapu sicilindeki hatalı bir şerh nedeniyle mülkiyet hakkı kısıtlanan malik, zararının tazminini de talep edebilir. Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, Medeni Kanun’un 1007. maddesine atıfta bulunarak, “tapu sicilinin tutulmasından doğan bütün zararlardan Devletin sorumlu olacağı ilkesi” gereğince, kadastro işlemlerindeki hatalardan kaynaklanan zararlar için Hazine’ye karşı adli yargıda dava açılabileceğini belirtmiştir (2016/13536 E.).

İnceleme ve Değerlendirme

İncelenen kararlar, “tahdit kodu kaldırma davası” başlığı altında toplanan hukuki süreçlerin temelden farklılaştığını göstermektedir.

• Yargı Kolu ve Görevli Mahkeme: Yabancılar hukukundaki tahdit kodlarına ilişkin davalar idari yargının (İdare Mahkemeleri) görev alanına girerken, tapudaki tahditlere (şerhlere) ilişkin davalar adli yargının (Asliye Hukuk Mahkemeleri) görev alanındadır.
• Hukuki Dayanak ve İncelenen Konu: İdari davalarda, idarenin takdir yetkisinin sınırları, işlemin sebep ve amaç unsurları, kamu düzeni ve güvenliği gibi kavramlar incelenir. Adli davalarda ise, mülkiyet hakkının içeriği, taşınmazın fiili ve hukuki niteliği (orman vasfı olup olmadığı) bilimsel verilerle tespit edilir.
• Delillerin Niteliği: İdari davalarda istihbari bilgiler, güvenlik raporları gibi “idari işlem dosyası” içeriği belirleyici olurken; adli davalarda eski tarihli haritalar, hava fotoğrafları ve uzman bilirkişi raporları gibi teknik ve bilimsel kanıtlar davanın kaderini belirler.

Bu ayrım, dava açacak kişilerin doğru hukuki yolu izlemesi, doğru mahkemeye başvurması ve davanın niteliğine uygun delilleri sunması açısından hayati önem taşımaktadır.

Sonuç

Sonuç olarak, “tahdit kodu kaldırma davası” terimi, tek bir dava türünü değil, iki farklı hukuki alanda yer alan ve nitelikleri itibarıyla birbirinden tamamen ayrışan iki farklı dava türünü ifade etmektedir.

1. Yabancılar Hukukunda, tahdit kodu kaldırma davası, idarenin takdir yetkisinin hukuka uygunluk denetimini amaçlayan ve yetkili İdare Mahkemesinde görülen bir iptal davasıdır. Bu davalarda başarı, idari işlemin somut delillere dayanıp dayanmadığına ve usuli güvencelerin sağlanıp sağlanmadığına bağlıdır.
2. Tapu ve Kadastro Hukukunda, tahdit (şerh) kaldırma davası, mülkiyet hakkını sınırlayan bir kaydın iptalini amaçlayan ve Asliye Hukuk Mahkemesinde görülen bir tespit ve tescil davasıdır. Bu davalarda başarı, taşınmazın niteliğinin bilimsel ve teknik delillerle (bilirkişi incelemesi, eski haritalar vb.) şüpheye yer bırakmayacak şekilde ispatlanmasına bağlıdır.

Bu rapor, incelenen yargı kararları ışığında, söz konusu dava türlerinin farklılıklarını, yargılama süreçlerini ve mahkemelerin yaklaşımını ortaya koyarak, konunun kapsamlı bir analizini sunmaktadır.

Kaynakça

Yargı Kararları

• Yargıtay – 20. Hukuk Dairesi – 2009/17703 – 2009/19924 – 29.12.2009
• Danıştay – 10. Daire – 2024/336 – 2024/440 – 04.03.2024
• Yargıtay – 23. Hukuk Dairesi – 2015/4450 – 2017/2276 – 21.09.2017
• Yargıtay – 20. Hukuk Dairesi – 2017/5294 – 2017/5529 – 19.06.2017
• Yargıtay – 20. Hukuk Dairesi – 2018/2940 – 2018/6361 – 15.10.2018