AUluslararası İşgücü Kanunu (UİK) ve ilgili mevzuat çerçevesinde yabancıların çalışma izni başvuru süreçlerini, başvuruların reddedilme gerekçelerini ve mevcut izinlerin iptal sebeplerini inceleyen literatür verilerine dayanarak hazırlanmıştır.
1. Çalışma İzni Başvuru Usulü ve Şartları
Yabancıların Türkiye’de yasal olarak çalışabilmeleri için izlemeleri gereken başvuru usulü, yabancının başvuru sırasında bulunduğu yere (yurt içi veya yurt dışı) göre farklılık göstermektedir.
Yurt İçinden ve Yurt Dışından Başvuru: Literatürde başvuruların iki ana kanaldan yapılabileceği belirtilmektedir. Yurt dışından yapılacak başvurular, yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti temsilciliklerine (büyükelçilik veya konsolosluk) yapılır. Yurt içinden başvuru ise doğrudan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na (ÇSGB) yapılmaktadır. Ancak yurt içinden başvuru için belirli ön şartlar bulunmaktadır:
“Yurt içinden yapılacak başvuruların muhatabı ise doğrudan ÇSGB’dır. O halde yabancı, yasal olarak Türkiye’de bulunduğu hallerde izin başvurusunu doğrudan Bakanlığa yapabilecektir. Turistik vize ya da çalışma amacı dışındaki vizelerle veya vize muafiyeti anlaşmasına dayanarak vizesiz olarak Türkiye’ye gelmiş olan ve aynı zamanda ikamet izni bulunmayan yabancılar ise çalışma izni için yurt içinden başvuru yapamazlar.” (Ayan, 2018)
Yetkili Merciler ve Özel Durumlar: Genel kural olarak yetkili merci ÇSGB olmakla birlikte, çalışılacak sektöre göre farklı bakanlıkların sürece dahil olduğu görülmektedir. Örneğin, Serbest Bölgeler Kanunu kapsamında çalışacaklar için başvuru mercii farklılaşmaktadır:
“Eğer yabancı, Serbest Bölgeler Kanunu kapsamında istihdam edilecek ise başvuru Ticaret Bakanlığı’na yapılacaktır. Ticaret Bakanlığı’nın bu kişilerin çalışma izni almasını uygun görmesi halinde çalışma izni ÇSGB tarafından düzenlenecektir.” (Üner, 2023)
Ayrıca, sağlık ve eğitim hizmetlerinde çalışacak yabancılar için ön izin şartı aranmaktadır:
“Yabancıların, mesleki yeterlilik gerektiren sağlık ve eğitim hizmetlerine çalışma izni başvurularının değerlendirilmesinde, ön izin alınması zorunluluğu öngörülmüştür.” (Demirçi, 2018)
Pasaport Süresi Şartı: Başvurularda dikkat edilmesi gereken önemli bir teknik detay, pasaport geçerlilik süresidir. İzin süresi, pasaport süresine endekslidir:
“Yabancıya verilecek çalışma izninin süresi… her halükarda yabancının pasaport veya pasaport yerine geçen belgelerinin geçerlilik süresinden altmış gün daha kısa süreli olarak verilecektir.” (Üner, 2023)
2. Çalışma İzni Başvurusunun Reddi Sebepleri
Uluslararası İşgücü Kanunu’nun 9. maddesi uyarınca, idare belirli durumlarda çalışma izni başvurusunu reddetmekle yükümlüdür. Literatürde öne çıkan ret sebepleri şunlardır:
- Uluslararası İşgücü Politikasına Aykırılık: Talebin genel politikalara uygun bulunmaması.
- Sahte Belge: Başvurunun sahte veya yanıltıcı bilgi/belgelerle yapılması.
- İstihdam Gerekçesi: İşverenin yabancı istihdam etme gerekçesinin yetersiz görülmesi.
- Vatandaşlara Özgü İşler: Başvurunun sadece Türk vatandaşlarına hasredilen işler için yapılması.
“Kanunda düzenlenen yabancıların çalışma izin başvurularının red sebepleri şunlardır: a) çalışma izni talebinin uluslararası işgücü politikasına uygun bulunmaması, b) çalışma izni ya da uzatma başvurularının sahte veya yanıltıcı bilgi veya belgelerle yapılması, c) işverenin yabancı istihdam edilmesine ilişkin gerekçesinin kabul edilebilir olmaması, ç) sadece Türk vatandaşlarının yapabileceği işler için başvurunun yapılması…” (Kılınç, 2024)
Ayrıca, kamu düzeni ve güvenliği ile ilgili hususlar da ret gerekçesi oluşturmaktadır:
“Türkiye’de çalışması kamu yararını tehlikeye düşürecek olan… yabancının Türkiye’ye girişine izin verilmeyecek, vize verilmeyecek veya hakkında sınır dışı etme kararı verilecek yabancı olarak kabul edilmesi hallerinde yabancının çalışma izni başvurusu reddedilecektir.” (Ergin, 2018)
3. Çalışma İzninin İptal Sebepleri
Çalışma izni alındıktan sonra, yabancının veya işverenin talebiyle iptal edilebileceği gibi, kanunda sayılan belirli durumların gerçekleşmesi halinde idare tarafından resen de iptal edilmektedir. UİK m. 15 kapsamında düzenlenen bu sebepler literatürde detaylıca ele alınmıştır.
Temel İptal Gerekçeleri: Literatürde en sık vurgulanan iptal sebepleri şunlardır:
- Türkiye’ye Gelmeme: İznin geçerlilik tarihinden itibaren 6 ay içinde Türkiye’ye giriş yapılmaması.
- Pasaport Süresi: Pasaport süresinin uzatılmaması (İçişleri veya Dışişleri Bakanlığı uygun görüşü hariç).
- Yasa Dışı Çalışma: Kanun hükümlerine aykırı çalışıldığının tespiti.
- Çalışmanın Sona Ermesi: İş akdinin herhangi bir nedenle bitmesi.
- Sahte Belge: Başvurunun sahte belgelerle yapıldığının sonradan anlaşılması.
- Yurt Dışında Kalış Süresi: Yabancının belirli süreler boyunca aralıksız Türkiye dışında kalması.
“Bu durumlar; Yabancının; Çalışma izni veya çalışma izni muafiyetinin geçerlilik tarihinden itibaren altı ay içinde Türkiye’ye gelmemesi… Bu Kanunda belirtilen hükümlere aykırı olarak çalıştığının tespiti, Çalışmasının herhangi bir nedenle sona ermesi, Çalışma izni başvurusunun sahte veya yanıltıcı bilgi ve belgelerle yapıldığının sonradan tespiti…” (Karayel, 2019)
Yurt Dışında Kalış Süresine İlişkin Sınırlamalar: Yabancının Türkiye dışında geçirdiği süreler, iznin türüne göre iptal sebebi sayılmaktadır:
“Sağlık sebepleri veya zorunlu kamu hizmeti gibi mücbir sebepler dışında süreli çalışma izinlerinde aralıksız olarak altı aydan, bağımsız ve süresiz çalışma izinlerinde ise aralıksız olarak bir yıldan uzun süre Türkiye dışında kalması… durumlarında iptal edilir.” (Karayel, 2019)
Kamu Düzeni ve Güvenliği: Yabancının kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından risk oluşturması veya sınır dışı etme kararı kapsamına girmesi de iptal nedenidir:
“Yabancının Türkiye’de çalışmasında kamu güvenliği ve düzeni ya da kamu sağlığı açısından uygun olmadığının ilgili kamu kurum ve kuruluşlarınca bildirilmesi…” (Şen, 2023)
Turkuaz Kart Sahipleri İçin Özel Durum: Turkuaz Kart sahipleri için geçiş süresi içinde belge sunulmaması veya yurt dışında kalış süresinin aşılması iptal sebebidir:
“Turkuaz Kart sahibi olması hâlinde yurt dışında kalış süresinin Bakanlıkça belirlenen süreyi aşması durumlarında, çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti, ÇSGB tarafından iptal edilecektir.” (Ayan, 2018)