Hukuk literatüründe yoklama kaçağı ve bakaya durumları, 7179 sayılı Askeralma Kanunu (ASAL K.) ve 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu (As.C.K.) çerçevesinde kademeli bir yaptırım sistemine tabi tutulmuştur. Bu eylemler, ilk aşamada idari bir “kabahat” olarak değerlendirilmekte, idari para cezasının kesinleşmesinden sonra eylemin devamı veya tekrarı halinde ise “suç” vasfını kazanmaktadır.
Literatürde bu ayrım şu şekilde ifade edilmiştir: “Yoklama kaçağı, saklı ve bakaya kabahatleri muvazzaf askerlik yükümlülüğü öncesinde işlenebilmektedir. 6217 sayılı yasadan önce ilk kez işlendiğinde dahi sadece suç iken bu yasanın yürürlüğe girmesi ile birlikte söz konusu eylemleri ilk kez işleyenler açısından suç olmaktan çıkarılmış ve kabahat olarak düzenlenmiştir.” (Fevzi Başyiğit, 2021).
Sürecin suç aşamasına dönüşmesi için ön koşul, idari para cezasının kesinleşmesidir: “As.C.K. m.63’ün faili olabilmek için failin ilk eyleminin 1111 sayılı Askerlik Kanunu 89’ncu maddesinde [yeni kanunda ASAL K. m.24] düzenlenen bir kabahat olması ve bu kabahatten dolayı kabahatli hakkında verilen idari para cezasının kesinleşmesi gerekmektedir.” (Gökhan Yaşar Duran, 2017).
2. İdari Para Cezası Uygulaması ve Hesaplama Yöntemi
Yoklama kaçağı ve bakaya kalanlar için uygulanan idari para cezaları, kişinin kaçak kaldığı gün sayısı üzerinden hesaplanmaktadır. Cezanın miktarında kişinin kendiliğinden gelmesi veya yakalanması belirleyici rol oynamaktadır.
ASAL K. m.24 uyarınca cezalandırma usulü literatürde şöyle aktarılmaktadır: “Barışta kabul edilebilir bir özrü olmaksızın yoklama kaçakları için yoklama kaçağı kaldıkları tarihten itibaren kaçak kaldıkları gün süresi kadar idari para cezası ile cezalandırılırlar. Bunlardan kendiliğinden gelenler her gün karşılığı Türk lirası idari para cezası ile cezalandırılır.” (Fevzi Başyiğit, 2021). Yakalananlar için bu tutar daha yüksek uygulanmaktadır.
Cezayı vermeye yetkili makam ise şu şekilde belirtilmiştir: “İdari para cezası vermeye yetkili makam; askerlik şubesine bizzat müracaat eden yükümlüler için müracaat ettiği, kolluk kuvvetleri tarafından getirilen yükümlüler için ise getirildiği askerlik şubesi başkanı; bunun dışındaki durumlar için ise nüfusa kayıtlı olduğu yer askerlik şubesi başkanıdır.” (Fevzi Başyiğit, 2021).
3. İtiraz Usulleri ve Yargı Yolu
İdari para cezalarına karşı başvurulacak hukuki yollar Kabahatler Kanunu (KK) çerçevesinde belirlenmiştir. İtiraz mercii Sulh Ceza Hakimlikleridir.
Literatürdeki tespitlere göre: “KK m.27/1 gereği kabahatlerden dolayı verilen idari para cezalarına karşı itirazı ceza mahkemeleri incelemektedir.” (Fevzi Başyiğit, 2021). Ayrıca, “Asliye ceza mahkemesinin verdiği son kararlara karşı, Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK)’ya göre itiraz edilebilir (5326 Sk. m.29/1). Bu durumda ‘İtiraz usulü ve inceleme yöntemleri’ konusunda kanaatimizce CMK m.268 hükmü geçerli olacaktır.” (Gökhan Yaşar Duran, 2017).
4. Cezanın İptalini Gerektiren Örnek Haller (Emsal Durumlar)
Kullanıcı sorusunda belirtilen “iptal edilen örnek kararlar” hususunda literatürde öne çıkan en önemli iptal gerekçesi, yükümlünün sağlık durumu nedeniyle askerliğe elverişsiz olduğunun sonradan anlaşılmasıdır. Bu durumda, kişi şeklen kaçak durumunda olsa bile maddi gerçeklikte askerlik yapma yeterliliğine sahip olmadığından ceza iptal edilmektedir.
İlgili literatürde bu durum açıkça şu şekilde vurgulanmıştır: “Yoklama kaçağı durumuna düşerek söz konusu kabahati işleyen bir kişi daha sonra yapılan yoklaması esnasında bu kişinin askerliğe elverişli olmadığı anlaşılırsa bu kişi hakkında yoklama kaçağı kabahatinden idari para cezası uygulanmaz, uygulanmışsa ceza iptal edilir ve söz konusu iptal kararı cezanın takip ve tahsil için gönderildiği vergi dairesine bildirilir.” (Fevzi Başyiğit, 2021).
Aynı durum “saklı” eylemi için de geçerlidir: “Saklı kabahatini işleyen yükümlünün yoklaması yapıldığı esnasında askerliğe elverişli olmadığı anlaşılırsa ya da askerlikten muafiyet hakkının bulunduğu tespit edilirse, hakkında saklı kabahatinden idari para cezası uygulanmaz, uygulanmışsa ceza iptal edilir.” (Fevzi Başyiğit, 2021).
5. Yoklama Kaçağı ve Bakayaların Bedelli Askerlik Hakkı ve Ödenecek Cezalar
Yoklama kaçağı veya bakaya durumunda olanların bedelli askerlikten yararlanıp yararlanamayacağı ve ödemeleri gereken tutarlar, Askeralma Kanunu’nda yapılan değişikliklerle yeniden düzenlenmiştir. Mevcut düzenlemeye göre bu kişiler, normal bedelli ücretine ek olarak, kaçak kaldıkları süre için “ilave ek bedel” ödeyerek bedelli askerlik yapabilirler.
Literatürde bu hak ve ödeme koşulu şu şekilde açıklanmıştır: “Kanun’un 9. maddesinde yapılan bu değişiklik ile bedelli askerlik hizmetinden yararlanma müracaatı yaptığı tarihte bakaya, yoklama kaçağı yahut saklı olanların, bakaya, yoklama kaçağı yahut saklı oldukları tarihten müracaat tarihine kadar geçen sürenin her ayı için ilave ek bedel ödeyerek bedelli askerlik hizmetinden yararlanmaları mümkündür.” (Ender Gündoğdu, 2024).
Ödenecek Tutarın Hesaplanması: Ek bedelin hesaplanması, memur aylık katsayısı ile ilişkilendirilmiştir. 2024 yılı verileri üzerinden literatürde şu örnek hesaplama yer almaktadır: “Açıklanan katsayısının 240.000 aylık katsayı ile çarpılması sonucunda bedelli askerlik başvuru tutarı, 3.500 ile çarpılması halinde ise bakaya ya da kaçaklık halinde uygulanacak ek bedel bulunacaktır… Bakaya, yoklama kaçağı ya da saklı olanlar ise belirtilen tarih aralığından bedelli askerliğe başvurmalarında halinde gecikilen her ay için 3.177,29 TL ödeyecektir.” (Ender Gündoğdu, 2024).
Özetle, yoklama kaçağı olan bir kişi bedelli askerlik yapmak isterse:
- Güncel Bedelli Askerlik Ücretini,
- Kaçak kaldığı her ay için hesaplanan “İlave Ek Bedeli” ödemek zorundadır.
Ancak fiili askerlik hizmetine başlamış olanlar bu haktan yararlanamaz: “Fiili askerlik hizmetine başlayanlar ile müracaat tarihine kadar yoklama kaçağı, saklı ya da bakaya olanlardan başvurudan sonra vazgeçen veya ödeme yapmayanlar bedelli askerlikten yararlanamaz.” (Harun Gazioğlu, 2023).