Anlaşmalı Boşanma Protokolü

Giriş

Anlaşmalı boşanma protokolü, Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 166. maddesinin 3. fıkrası çerçevesinde, evlilik birliğini sonlandırmak isteyen eşlerin, boşanmanın kendisi, mali sonuçları (nafaka, tazminat, mal paylaşımı vb.) ve varsa çocukların durumu (velayet, kişisel ilişki) gibi konularda ortak iradelerini ve anlaşmalarını içeren yazılı bir belgedir. Bu rapor, sunulan Yargıtay kararları ışığında anlaşmalı boşanma protokolünün hukuki niteliğini, yargılama sürecindeki yerini, önemini ve karşılaşılan çeşitli durumları analiz etmektedir. Bu yazı protokolün Yargıtay tarafından nasıl değerlendirildiğini, hangi koşullarda geçerli sayıldığını ve yargılamanın seyrini nasıl etkilediğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Ana Bulgular

İncelenen Yargıtay kararlarından elde edilen ana bulgular şunlardır:

1. Yargılamanın Her Aşamasında Sunulabilirlik ve Etkisi: Anlaşmalı boşanma protokolü, davanın ilk derece, istinaf ve hatta temyiz aşamasında dahi dosyaya sunulabilmekte ve Yargıtay tarafından dikkate alınmaktadır. Çoğu durumda, usulüne uygun bir protokolün sunulması, mevcut hükmün bozulmasına ve dosyanın protokol doğrultusunda yeniden karar verilmek üzere ilgili mahkemeye gönderilmesine neden olmaktadır.
   • Örneğin, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2022/2151 E., 2022/2606 K. sayılı kararında, “Davacı kadın, temyiz talebinden sonra tarafların müştereken imzaladıkları anlaşmalı boşanma protokolünü dosyaya ibraz ederek, tarafların anlaşmalı boşanma protokolü şartları uyarınca boşanmalarına karar verilmesini talep etmiştir.” Bu talep üzerine Yargıtay, “protokol gözetilerek bir karar verilmek üzere hükmün bozulmasına karar verilmesi gerekmiştir” sonucuna varmıştır.
2. Tarafların Bizzat Dinlenmesi ve Hakimin Takdiri: Anlaşmalı boşanma protokolünün mahkemece kabul edilebilmesi için TMK 166/3 uyarınca hakimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır.
   • Bu husus, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2023/8137 E., 2023/6114 K. sayılı kararında, “taraflar arasında düzenlenen 19.09.2023 tarihli protokol değerlendirilerek taraflar duruşmaya çağrılıp bizzat beyanları da alınmak suretiyle bir karar verilmek üzere hükmün bozulmasına karar vermek gerekmiştir” ifadesiyle vurgulanmıştır.
3. Protokolün Kapsamı: Anlaşmalı boşanma protokolleri genellikle boşanmanın kendisi, fer’ileri (nafaka, tazminat, velayet) ve bazen de boşanmanın fer’ileri dışında kalan diğer mali konuları (mal rejimi tasfiyesi, ziynet eşyaları vb.) kapsayacak şekilde geniş bir yelpazede düzenlenebilir.
4. Anlaşmadan Dönme ve Davanın Çekişmeliye Dönüşmesi: Taraflar, anlaşmalı boşanma kararının kesinleşmesine kadar anlaşmalı boşanma iradelerinden dönebilirler. Bu durumda dava çekişmeli boşanma davası olarak görülmeye devam eder.
   • Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2022/9144 E., 2023/173 K. sayılı kararında, Bölge Adliye Mahkemesi’nin tarafların “anlaşmalı boşanma iradesinden hüküm kesinleşinceye kadar her zaman dönebilecekleri” gerekçesiyle davanın çekişmeli boşanma davası olarak görülmesi gerektiğine hükmettiği belirtilmiştir.
5. Protokolün Geçerliliğini Etkileyebilecek Özel Durumlar: Protokolün samimiyeti, irade beyanının özgürlüğü, protokolün uzun süre uygulanmaması, taraflardan birinin vefatı veya protokol hükümlerinin karara yanlış yansıtılması gibi durumlar protokolün geçerliliğini ve uygulanabilirliğini etkileyebilir.

İnceleme

İncelenen Yargıtay kararları, anlaşmalı boşanma protokolünün boşanma davalarındaki merkezi rolünü ve Yargıtay’ın bu protokollere verdiği önemi net bir şekilde ortaya koymaktadır.

• Temyiz Aşamasında Sunulan Protokolün Değeri: Birçok kararda (örneğin, 2023/1464 E., 2023/1843 K.; 2025/443 E., 2025/832 K.; 2023/2375 E., 2023/6115 K.), temyiz aşamasında dahi olsa taraflarca imzalanmış bir anlaşmalı boşanma protokolünün dosyaya sunulması, Yargıtay’ın mevcut kararı bozarak, protokolün değerlendirilmesi ve tarafların beyanlarının alınması suretiyle yeni bir karar verilmesi için dosyayı alt derece mahkemesine göndermesine yol açmaktadır. Bu durum, yargılamanın her aşamasında tarafların uzlaşma iradesine üstünlük tanındığını göstermektedir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2021/336 E., 2021/1537 K. sayılı kararında da “sunulan protokol gözetilerek bir karar verilmek üzere hükmün bozulmasına karar verilmesi gerek[tiğine]” hükmedilmiştir.
• Hakimin Rolü ve Tarafların Dinlenmesi Zorunluluğu: Yargıtay, anlaşmalı boşanmanın TMK 166/3. maddesindeki koşullara uygunluğunu titizlikle denetlemektedir. Tarafların bizzat hakim huzurunda dinlenmesi ve iradelerinin serbestçe oluştuğunun tespit edilmesi esastır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2010/18621 E., 2011/19302 K. sayılı kararında, “hakimin bizzat tarafları dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması gerekmektedir” denilerek bu zorunluluk vurgulanmış ve “davacı ve davalı asiller dinlenilmeksizin taraf vekillerinin beyanları ile boşanma hükmü kurulmuş olması usul ve yasaya aykırı bulunmuştur.”
• Protokolün Kapsamı ve Yorumu: Protokoller, boşanma ve fer’ilerinin yanı sıra mal rejimi tasfiyesi gibi daha geniş mali konuları da içerebilir. Ancak, protokolde yer alan genel ifadelerin yorumu önem arz edebilir. Örneğin, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2014/589 E., 2015/2784 K. sayılı kararında, protokoldeki “tarafların birbirlerinden tazminat ve benzeri herhangi bir talepleri yoktur” şeklindeki ifadenin, “boşanan eşlerin kişisel eşya ve ziynetlere ilişkin talepleri boşanmanın ferisi niteliğinde değildir” ve bu nedenle ziynet eşyalarını kapsamayacağı belirtilmiştir. Diğer yandan, Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 2014/9610 E., 2015/17601 K. sayılı kararında, mali konularda anlaşma zorunlu olmamakla birlikte, “bu konularda da anlaşılmış olması halinde; boşanmayla birlikte buna yönelik anlaşmanın da karara geçirilmesi gereklidir” denmiştir.
• Protokolün Geçerliliğini ve Uygulanabilirliğini Etkileyen Haller:
  • İradenin Sakatlanması veya Samimiyetsizlik: Protokolün zorla imzalatıldığı iddiası (Yargıtay 2. HD, 2023/3244 E., 2024/43 K.) veya protokolün imzalanmasından sonra uzun yıllar evliliğin devam etmesi ve protokolün tebliğe çıkarılmaması gibi durumlar (Yargıtay 2. HD, 2023/1711 E., 2023/1102 K. – “boşanma iradesinin samimi olmadığı anlaşıldığından, davanın reddine karar verilmek üzere hükmün bozulmasına karar vermek gerekmiştir”) protokolün geçerliliğini sorgulatabilir.
  • Anlaşmadan Dönme ve Davanın Çekişmeliye Dönüşmesi: Taraflar, hüküm kesinleşmeden anlaşmadan dönebilir (Yargıtay 2. HD, 2022/9144 E., 2023/173 K.). Bu durumda davanın çekişmeli olarak sürdürülmesi ve buna uygun usuli işlemlerin yapılması gerekir. Anlaşmalı boşanmadan çekişmeli boşanmaya geçişte, davacının iddialarını ve boşanma sebeplerini içeren usulüne uygun bir dilekçe sunmaması davanın reddine yol açabilir (Yargıtay 2. HD, 2023/4821 E., 2024/3673 K.).
  • Kararın Kesinleşmesinden Önce Ölüm: Boşanma kararı kesinleşmeden taraflardan birinin ölümü halinde evlilik ölümle sona erer ve boşanma davası konusuz kalır (Yargıtay 2. HD, 2024/549 E., 2024/821 K.).
  • Protokol Hükümlerinin Karara Yanlış Yansıtılması ve Tashih: Protokoldeki bir taşınmaz devri anlaşmasının mahkeme kararına “tespit” yerine “tescil” şeklinde geçirilmesi talebinin reddi (Yargıtay 2. HD, 2023/2818 E., 2023/5948 K.) protokol hükümlerinin karara doğru aktarılmasının önemini gösterir. Ancak, protokoldeki maddi hataların (örneğin, taşınmaz bilgileri) tavzih yoluyla düzeltilebileceği de kabul edilmektedir (Yargıtay 2. HD, 2022/10267 E., 2024/1871 K.).
  • Birden Fazla Protokolün Varlığı: Sonraki tarihli ve mahkemece onaylanan bir protokol, önceki tarihli protokolü ve ona bağlı yükümlülükleri geçersiz kılabilir (İlkDerece-Kayseri 2. Asliye Ticaret Mahkemesi-2022/150 E., 2022/470 K.).
• Protokolün Sonradan Değerlendirilmediği İstisnai Durum: Genel eğilimin aksine, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2022/1784 E., 2022/4019 K. sayılı kararında, bölge adliye mahkemesi kararından sonra sunulan anlaşmalı boşanma protokolüne rağmen, temyiz itirazlarının esastan reddiyle hükmün onandığı görülmektedir. Bu durum, kararın dayandığı delillerin ve takdirin yerindeliği gibi faktörlerin de etkili olabileceğini göstermektedir.
• Protokolün İcrası: Anlaşmalı boşanma protokolünde yer alan ve mahkemece onaylanan yükümlülükler (örneğin, taşınmaz devri) icra edilebilir niteliktedir. Yükümlü tarafın vefatı halinde dahi mirasçılarına karşı bu talepler ileri sürülebilir (Yargıtay 2. HD, 2023/2433 E., 2024/2082 K.).

Sonuç

İncelenen Yargıtay kararları, anlaşmalı boşanma protokolünün, tarafların özgür iradeleriyle boşanma ve sonuçları üzerinde uzlaştıklarını gösteren temel bir belge olduğunu teyit etmektedir. Yargıtay, yargılamanın hangi aşamasında sunulursa sunulsun, usulüne uygun olarak hazırlanmış ve tarafların gerçek iradesini yansıtan protokollere büyük önem atfetmekte, hakimin bu protokolleri TMK 166/3. madde çerçevesinde dikkatle incelemesi ve tarafları bizzat dinlemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Protokolün varlığı, genellikle çekişmeli bir davayı anlaşmalı bir çözüme kavuşturma potansiyeli taşımakta ve yargılamanın seyrini değiştirmektedir. Ancak, protokolün geçerliliği ve uygulanabilirliği; irade beyanının serbestliği, tarafların samimiyeti, protokol hükümlerinin kanuna uygunluğu ve usuli gerekliliklere riayet gibi çeşitli faktörlere bağlıdır. Anlaşmalı boşanma protokolü, boşanma sürecini kolaylaştıran ve hızlandıran bir müessese olmakla birlikte, hukuki sonuçları itibarıyla titizlikle ele alınması gereken önemli bir hukuki metindir.